Eerste Hulp bij Droogte: integraal waterbeheer in kwetsbare ecosystemen
Hoe langer hoe meer krijgen onze biotopen en ecosystemen te lijden onder toenemende droogte- en hittestress. Van de (over)verhitting van steden tot het verliezen van vruchtbare landbouwakkers of het opdrogen van wat voorheen altijd natte natuur was. Deze trend is Sweco en haar teams Integrated Water Management (IWM) niet ontgaan.
- Klant
- Vlaamse Landmaatschappij (VLM)
- Locatie
- Brugge
- Expertise
- Integrated Water Management (IWM)
Naast expertise in bemalingen, rioleringsberekeningen en waterbalansen, breidt onze kennis gestaag uit naar bredere en meer integrale watervraagstukken. Dit blijkt uit twee studieopdrachten binnen de “Raamovereenkomst voor thematische ondersteuning droogte” voor de Vlaamse Landmaatschappij (VLM), met een bijzondere focus op droogterisico’s in sterk waterafhankelijke gebieden: de Oudlandpolder en natuurgebied Landschap De Liereman.
Optimalisatie van waterbeheer in de Oudlandpolder
De Oudlandpolder, gelegen ten noordwesten van Brugge en omsloten door het Boudewijnkanaal, het kanaal Brugge-Oostende en de kustlijn, heeft een sterk open karakter. In dit typisch polderlandschap zijn landbouw, natuur en historische dorpskernen nauw verweven. Echter, door klimaatverandering neemt de kans op overstromingen bij hevige regenval toe en leiden drogere zomers tot verzilting van waterlopen en polderbodems. Daarom onderzoekt de VLM hoe het peilbeheer van de waterlopen in de polder geoptimaliseerd kan worden en of er extra waterbronnen beschikbaar zijn om droge periodes te overbruggen.
Aangezien er momenteel al regelmatig effluentwater van de RWZI Brugge (rioolwaterzuiveringsinstallatie) naar de Oudlandpolder wordt geloosd, is onderzocht of dit in de toekomst een structurele oplossing kan zijn om de zoetwaterbeschikbaarheid te waarborgen en de effecten van langdurige droogteperiodes te verminderen.
Het grote voordeel van gezuiverd effluent is dat de RWZI een constante waterstroom kan leveren, zelfs in droge periodes. Momenteel wordt het effluent voornamelijk in het Boudewijnkanaal geloosd, waarna het rechtstreeks naar zee stroomt en niet meer benut kan worden. Alleen in drogere periodes wordt via verschillende inlaten water vanuit omliggende waterlopen de Oudlandpolder ingelaten.
Analyse en opslag van RWZI-effluent: waarborgen van zoetwater
Eerst hebben we de waterkwaliteit van het RWZI-effluent geanalyseerd om te controleren of het voldoet aan de huidige normen en wetgevingen. Dit bleek het geval, hoewel er enkele aandachtspunten zijn die verder onderzocht moeten worden. Zo moet worden bekeken wat de impact is van hogere concentraties stikstof, zout en fosfor op de ecosystemen in de polder. Een kosten-batenanalyse kan helpen bepalen of extra zuiveringsstappen wenselijk en haalbaar zijn. Ook moet de toekomstige wetgeving rond PFAS, medicijnresten en andere prioritaire stoffen goed worden gevolgd, omdat deze extra uitdagingen kunnen opleveren.
Daarnaast hebben we in deze studie gezocht naar geschikte locaties voor de opslag van effluent, om tijdens droge periodes de waterstanden in het grachtensysteem van de polder op peil te houden. Uit een bestaande waterbalansstudie werd berekend hoeveel water moet worden opgeslagen om in 2050 een droogteperiode van 10 dagen te kunnen overbruggen. Met behulp van een QGIS-analyse werden locaties geselecteerd waar water kan worden gebufferd. De voorgestelde zones bevinden zich voornamelijk stroomopwaarts in de polder, zodat de meeste waterlopen en grachten in het gebied gevoed kunnen worden. Of en wanneer deze bufferbekkens daadwerkelijk worden aangelegd, is nog onduidelijk, aangezien de VLM ook andere potentiële waterbronnen in de regio onderzoekt.
Aanpak van verdroging in Landschap De Liereman
Landschap De Liereman in Oud-Turnhout is een van de oudste natuurgebieden van België. De Kempense bossen, heide, vennen en stuifduinen maken het tot een uniek natuurgebied in Europa en een thuis voor zeldzame en kwetsbare inheemse soorten. Het gebied kampt al decennia met verdroging, en ’s zomers treden droogteverschijnselen op.
Daarom is een nieuw natuurbeheerplan opgesteld, met een opvallende gesuggereerde maatregel: het kappen van een deel van de naaldbomen in de duinengordels rond de natte vallei van De Liereman. Hoewel bomen vaak worden geassocieerd met het vasthouden van (grond)water, kunnen ze ook honderden liters water per dag verdampen. De impact van deze maatregel op De Liereman hebben we bestudeerd via een literatuurstudie en vertaald naar een conceptueel model.
Onze studie bestond uit 2 fasen
1ste fase:
- Verzamelen van data over regenwaterhuishouding van verschillende landschapstypes, in functie van het inzicht in natuurlijke processen zoals neerslag, evaporatie & transpiratie, interceptie, ‘bruto’ en ‘netto’ infiltratie, afstroming, ….
- Onderscheid tussen vegetatietype, -dichtheid, bodemtype, helling, ….
- Onderscheid tussen jaargemiddelde en zomer gezien de focus op droogte
- Opstellen van schematische waterbalans aan de hand van de verzamelde data voor een aantal relevante landschapstypes (natte heide-vallei deels begroeid met wilg en zwarte els, met Grove Den begroeide duinengordels, kale duinengordels na het kappen,…).
- inzicht in interne en externe waterfluxen van type ‘unit’
2de fase:
- Combinatie van bouwstenen tot een conceptueel model van een valleilandschap, met verschillende scenario’s.
- Aandacht voor interactie tussen vallei en duinengordel
- Bepaling impact van de voorgestelde maatregelen uit de vergelijking scenario’s.
Bevindingen: effecten van naaldbomenkap op waterbalans
Op jaarbasis zorgt het vellen van naaldbomen voor een vernatting van de vallei (figuur 1), doordat minder water verloren gaat aan interceptie en evaporatie. In een latere fase kan heide- of grasbegroeiing op de duinengordels een deel van de positieve impact op de waterbalans teniet doen, aangezien deze ook regenwater capteren en evaporeren.
Met het begroten van enkel jaarlijkse waterbalansen riskeert men echter om seizoensafhankelijke trends over het hoofd te zien. Eenzelfde analyse op basis van zomerse meetgegevens toont dit aan (figuur 2). Het verdrogingseffect is zichtbaar sterker dan doorheen het jaar, zoals in droge zomers ook wordt geobserveerd op het terrein.
Maar het vellen van bomen heeft relatief gezien een beperkter effect op de vernatting van de vallei. Wanneer heide of grasland bestaande bomen vervangen, creëert dit geen voordeel ten opzichte van. het volledig beboste uitgangspunt. Gezien droogteproblematiek vooral in de zomer van toepassing is, trekken deze inzichten het nut van boskap op de valleiflanken in functie van vernatting van de vallei in twijfel voor Landschap De Liereman of gelijkaardige gebieden.
