Sweco Belgium
Vergeten stortplaatsen geven inzichten voor brownfieldontwikkeling
In Vlaanderen liggen meer dan 2.500 historische stortplaatsen, samen goed voor ruim 100 km² – een oppervlakte vergelijkbaar met Gent en omgeving. Het zijn vergeten plekken: verscholen achter bomen, ingesloten tussen industrie of tijdelijk ingericht als natuur. Jarenlang hebben we ze gezien als last. Maar in tijden van ruimte- en klimaatdruk worden ze plots interessant: als ruimte voor water, natuur, energie, recreatie, wonen of industrie.
Bij Sweco zien we deze stortplaatsen als startpunt van een nieuwe circulaire en ruimtelijke toekomst.
En die inzichten gelden evenzeer voor andere verontreinigde of onderbenutte sites:
- brownfields,
- oude industrieterreinen,
- spoorzones,
- overslagplaatsen, enzovoort.
Van wegkijken naar een ‘bodemreflex’
De realiteit vandaag: veel stortplaatsen blijven onaangeroerd bij gebrek aan durf.
- Door een negatieve connotatie rond stortplaatsen vreest men een ‘doos van Pandora’ aan problemen bij heringebruikname.
- Lokale besturen en eigenaars zijn onzeker over risico’s, kosten en verantwoordelijkheden.
- In plannen wordt de ondergrond vaak letterlijk weggelaten: kaarten tonen “groen” waar eigenlijk stortafval zit of er worden plancontouren rond de stortplaats getekend.
Toch is er een kentering bezig. OVAM heeft de stortplaatsen in kaart gebracht. Waar een paar jaar geleden veel nog onzichtbaar was, is de kennisbasis nu sterk gegroeid naar ligging, type en status van bodemonderzoek (OBO, BBO, sanering…).
Revaloriseren: meer dan sanering alleen
“Revalorisatie” geeft opnieuw waarde aan wat we ooit als waardeloos hebben gedumpt, zowel de materialen als de ruimte.
Er zijn grofweg drie soorten ambities:
- Materiaalhergebruik
Landfill mining, of het terugwinnen van materialen uit stortplaatsen. Vandaag nog beperkt rendabel, maar in een context van schaarse grondstoffen steeds relevanter. - Ecologische winst,
via natuurontwikkeling, bosaanplant en groengebieden als buffer tegen hitte, droogte en wateroverlast. - Ruimtewinst
voor wonen en gemengde stadsontwikkeling, industrie of logistiek, energieproductie (zonnepanelen, windmolens), recreatie en parkontwikkeling
In de praktijk gaat het vaak om slimme combinaties.
Sweco werkte mee aan projecten waar:
- gesaneerde stortplaatsen (deels) behouden worden als ecologisch waardevol park, gekoppeld aan woonontwikkeling;
- historisch stortmateriaal ruimte maakt voor waterbuffering, zodat overstromingsrisico’s dalen;
- een tijdelijk culturele of recreatieve invulling wordt gegeven in afwachting van een definitieve herbestemming.
Die geïntegreerde aanpak is even waardevol bij andere brownfield- en herontwikkelingsprojecten: spoorzones, voormalige industrieterreinen, vervuilde havengebieden, zones langs waterlopen, enzovoort.
De expertise die we aanwenden bij stortplaatsen is rechtstreeks inzetbaar in die bredere context.
De volgende stap? Een systeemshift, van wegkijken naar een automatische ‘bodemreflex’, en vertrekken vanuit de vraag:
Wat zijn hier de langetermijn ambities, wat willen we met deze plek en zijn omgeving.
Wat zit hier in de bodem, welke risico’s zijn daaraan gekoppeld, en welke opportuniteiten ontstaan als we hier geïntegreerd aan de slag gaan?
Een reflex die relevant is voor élke brownfield of complexe site.Gert Vandermosten, senior expert process management
Waarom het zo complex lijkt,
en hoe je het toch in beweging krijgt
Stortplaatsen en brownfields kennen complexiteit op verschillende niveaus. Die complexiteit maakt dat projecten blijven liggen.
Precies daar kan een partner zoals Sweco het verschil maken.
COMPLEXITEIT BROWNFIELD – Inhoudelijk/Technisch
- Wat zit er in de bodem?
- Hoe zit het met grondwaterverontreiniging?
- Zijn er PFAS of andere zorgwekkende stoffen?
- Kunnen we saneren zonder nieuwe risico’s te creëren?
COMPLEXITEIT BROWNFIELD – Juridisch/Regulatoir
- Strenge regels rond verplaatsen en herbestemmen van afval en grond.
- Geen automatische saneringsplicht voor veel stortplaatsen.
- Moeilijke balans tussen vrijwillige sanering en afdwingbare verplichtingen.
COMPLEXITEIT BROWNFIELD – Economisch/Financieel
- Hoge investeringskosten op korte termijn.
- Baten (ruimtelijk, ecologisch, maatschappelijk) die vaak pas op lange termijn zichtbaar zijn.
- Nood aan nieuwe financieringsmodellen en waardecreatie
(bv. combinatie met energie, wonen, klimaatadaptatie).
COMPLEXITEIT BROWNFIELD – Procesmatig en institutioneel
- Veel betrokken partijen: eigenaars, gemeenten, OVAM, VMM, departementen, ontwikkelaars, burgers…
- Besluitvorming vraagt tijd, vertrouwen en duidelijke rolverdeling.
- Capaciteitsdruk bij lokale besturen.
Een geïntegreerde aanpak, van ambitie tot uitvoering
Samen met OVAM en andere partners heeft Sweco in de voorbije jaren een soort “ideaal traject” uitgewerkt voor de aanpak van stortplaatsen.
Die logica passen we ook toe op andere bodemdossiers en brownfieldontwikkelingen.
Ambities scherpstellen
We starten niet vanuit “wat is het probleem?”, maar vanuit “wat willen we op lange termijn met deze plek?”.
– Gaan we voor natuur, bos, recreatie, energie, wonen, industrie of combinaties?
– Wat vraagt de omgeving (landbouwgebied, vallei, stedelijke context, waterloop, woonwijk…)?
– Hoe past dit in bestaande ruimtelijke plannen en beleidskaders?
We brengen eigenaars, lokale besturen, OVAM en andere actoren samen rond een gedeeld toekomstbeeld. Zonder gedragen ambitie geen duurzaam project.
Ondergrond en risico’s in kaart brengen
Parallel loopt het technische onderzoek, met bodem- en grondwaterstudies, historisch onderzoek, risico-evaluaties, en eventueel geavanceerde technieken zoals PFAS-fingerprinting.
Zo weten we waar de echte risico’s liggen, waar we kunnen beperken, waar we moeten ontgraven, en waar we veilig kunnen herbestemmen.
Praktische vertaling via stroomschema’s en vuistregels
Om de complexiteit hanteerbaar te maken, hebben we – in opdracht van OVAM – stroomschema’s ontwikkeld voor de mogelijke functies. Met een aantal duidelijke criteria krijgen planners, beleidsmakers, eigenaars en ontwikkelaars houvast:
– Wanneer is bebossing veilig?
– Waar kan energieproductie zonder verhoogd risico?
– Wanneer is tijdelijke invulling mogelijk en onder welke voorwaarden?
Stakeholder management en governance
Sweco faciliteert het stakeholderproces, om van een technische bodemoefening een gedragen gebiedsontwikkeling te maken.
Financiering en waardecreatie
Tot slot denken we mee na over integrale businesscases, mogelijke financieringsbronnen en fasering in de tijd.
Voorbeelden: van probleemsite naar troef
Er zijn vandaag al verschillende voorbeelden waar de omslag is gemaakt:
– oude fabrieksterreinen die veranderen in gemengde stadswijken,
– haventerreinen die evolueren naar circulaire hubs,
– verontreinigde spoorzones die worden omgevormd tot parken, fietsverbindingen of nieuwe stadsdelen.
Stortplaats met ecologisch park en woonontwikkeling
Door de sanering slim te faseren en te beperken, kon waardevolle natuur behouden blijven.
De buurt kreeg er een kwalitatief park bij, de woonontwikkeling profiteert van de belevingswaarde, en de bodemproblematiek werd beheersbaar gemaakt.
Tijdelijke invulling op verontreinigde sites
Culturele en recreatieve projecten tonen hoe je, met de juiste veiligheidsmaatregelen, sites al in gebruik kunt nemen terwijl de langetermijnvisie nog wordt uitgewerkt.
Zo wordt een ‘black box’ opnieuw een plek in de stad of gemeente.
Sweco als partner
in bodemrevalorisatie en brownfieldontwikkeling
De stortplaatsen maken duidelijk dat veel ruimtelijke vraagstukken gelden voor heel wat brownfields:
- Bodem en water zijn sturend
Ze bepalen mee wat waar kan gebeuren, welke risico’s er zijn en waar kansen liggen. - Ondergrond en bovengrond moeten samen ontworpen worden
Je kan niet duurzaam plannen als je de ondergrond negeert.
Dat geldt voor natuur en water, maar evengoed voor energie, mobiliteit en wonen. - Transitie vraagt nieuwe denkkaders
De oude reflex om vervuilde sites te omzeilen en altijd “nieuwe” ruimte te zoeken, is niet vol te houden.
De toekomst zit voor een groot stuk in de herwaardering van bestaande, complexe plekken.
Sweco helpt overheden, investeerders en ontwikkelaars om die omslag te maken – van bodemsanering als “kost” naar gebiedsontwikkeling als “kans”.
Neem contact op met Sweco. We denken graag mee hoe we van jouw zorgsite een hefboom voor duurzame gebiedsontwikkeling kunnen maken.
Overig nieuws
Vergeten stortplaatsen geven inzichten voor brownfieldontwikkeling
Lees meer
Jana De Klerk versterkt Sweco als Team Lead Digital Solutions
Lees meer
Doortocht De Haan: van verkeersas naar levendig dorpscentrum
Lees meer