Sweco Belgium
Hoe participatie het tij keerde voor Kanaal Bossuit-Kortrijk
Het kanaal Bossuit-Kortrijk is een strategische ader in het binnenvaartnetwerk tussen Vlaanderen, Wallonië en Noord-Frankrijk en tegelijk een dossier dat jarenlang onder spanning stond. Om grotere binnenschepen tot 3.000 ton toe te laten, was een ingrijpende opwaardering onvermijdelijk.
Maar wat technisch logisch was, bleek maatschappelijk niet vanzelfsprekend. Het project botste op een beperkt draagvlak, waardoor de voortgang onder druk kwam te staan. Daarop werd het traject grondig herbekeken. Niet langer stond enkel de technische opgave centraal, maar ook de manier waarop het project zich verhoudt tot zijn omgeving. Participatie groeide daarbij uit tot het instrument om te evolueren naar een meer gedragen en geïntegreerde aanpak.
Waterweg op koers met integrale benadering
Aanvankelijk werd het project opgevat als een klassiek nautisch dossier, gericht op het aanpassen van het kanaal voor schepen van klasse Va. Die benadering bleek echter te eng. De plannen werden als te technisch ervaren en sloten onvoldoende aan bij de leefomgeving.
De Vlaamse Waterweg nv en de stad Kortrijk stonden voor een duidelijke keuze: het project stopzetten of het radicaal herdenken. Er werd gekozen voor een doorstart, met een integrale aanpak waarin waterinfrastructuur en stedelijke omgeving samen worden bekeken.
“We zagen de opwaardering als een hefboom voor gebiedsontwikkeling”, zegt Annelies Anthierens, Business Unit Manager Ports & Waterways bij Sweco. “De twee waren te combineren. We vertrokken vanuit geleerde lessen om niet in dezelfde valkuilen te trappen.” Daarmee verschoof de focus van een louter technische ingreep naar een bredere ambitie: het versterken van de regio op economisch, ruimtelijk en maatschappelijk vlak.
Cocreatie als motor van het proces
Die nieuwe koers vertaalde zich in een cocreatief traject waarin bewoners, stakeholders en overheden actief werden betrokken. Het projectteam verkende samen met hen de opgave en verruimde bewust de blik.
Naast de vaarweg zelf kwamen ook de oevers, de stedelijke context en het economisch potentieel in beeld. Binnen het geïntegreerde onderzoek, bekend als PLAN B-K, worden uiteenlopende thema’s zoals mobiliteit, natuur, economie en klimaatadaptatie samen bekeken. Het kanaal bleef het vertrekpunt, maar de omgeving werd een volwaardige partner in het verhaal. Hierdoor veranderde de houding van de buurt geleidelijk van afwachtend naar betrokken.
Publicatie “Kanaal Bossuit- Kortrijk: Complex project zoekt samenwerking”
Het instrument complexe projecten is een relatief nieuw instrument. Een meerwaarde zit in het creëren van draagvlak via het betrekken van verschillende bestuursniveaus, beleidsdomein-overschrijdende samenwerking en continue interactie met de bevolking en het ‘middenveld’. Sweco deelt in dit boek het wel en wee van de aanpak van het complex project voor de opwaardering van het Kanaal Bossuit-Kortrijk. We laten je aanvoelen hoe het is om in de schoenen van de protagonisten te staan: het Sweco-team, de medewerkers van De Vlaamse Waterweg, het departement Omgeving en de lokale besturen.
Omgevingsmanagement: de dialoog opzoeken
De participatieve aanpak betekende niet dat alle spanningen meteen verdwenen. Integendeel, kritische stemmen bleven aanwezig en werden bewust opgezocht. “We gaan altijd zorgvuldig om met kritische stemmen en bewaken een warm menselijk contact”, zegt Anthierens. “Zo bezochten we een klein natuurgebied met de vrijwilligers die het beheren. Tijdens een wandeling leerden we hen kennen. Door respectvol met hen om te gaan, verkleinen we de afstand en vergroten we het onderlinge begrip. Zo ontstaat er een band.”
Door het gesprek aan te gaan buiten de klassieke overlegmomenten en door tijd te maken voor persoonlijk contact, groeide het wederzijdse vertrouwen. Tegelijk werd veel aandacht besteed aan heldere communicatie. Het studieteam deelde kennis en inzichten met de omgeving, zonder te vervallen in technische complexiteit, zodat bewoners beter konden volgen wat er op het spel stond.
Participatie op basis van vertrouwen
Een opvallend aspect van het traject is de rol van kwetsbaarheid. “Soms moet je je als projectteam kwetsbaar opstellen. Het onderzoek is nog volop bezig. Wat we vandaag weten, kan morgen achterhaald worden door nieuwe inzichten. De omgeving waardeert die houding. Samen worden we slimmer”, aldus Anthierens.
Die openheid vraagt om een consequente aanpak. Participatie gebeurt doorheen het hele traject en met dezelfde mensen, zodat relaties kunnen groeien en vertrouwen kan worden opgebouwd. Daardoor evolueren onderzoekers tot vertrouwde gezichten en wordt het contact persoonlijker en warmer.
Ook voor ingenieurs betekent dit een andere manier van werken. “Burgerparticipatie dwingt je als projectingenieur om je comfortzone te verlaten. We hebben geleerd dat je tijdens het hele proces vanuit helikopterperspectief naar het project moet kijken”, vullen Evert De Groote en Frank Serpentier van De Vlaamse Waterweg nv aan.
Een nieuwe standaard voor complexe projecten
In 2021 werden de onderzoeksfases afgerond. In het voorjaar van 2024 volgde het openbaar onderzoek naar het ontwerp van voorkeursbesluit van de Vlaamse Regering. Daarmee komt de besluitvorming in een volgende, bepalende fase terecht. Het traject leverde intussen meer op dan een louter technisch antwoord. “Het grootste succes van het afgelegde proces en van de methodiek ‘complexe projecten’ is dat er een mogelijke kaart ontstond van het project”, zegt Annelies Anthierens. “Die is het resultaat van ontwerpend onderzoek, overleg en samenwerking, en vooral van het expliciet plaatsen van het kanaal in zijn omgeving. Niet zozeer het uitzicht op de realisatie van het project an sich, maar het verduidelijken van de sociale, ecologische en economische ambities is de indirecte verdienste.”
Die ‘mogelijke kaart’ brengt voor het eerst de verschillende toekomstkansen helder samen. De ruimte langs en rond het kanaal wordt als één geïntegreerd geheel gezien. Concreet vertaalt zich dat in een reeks samenhangende ontwikkelingen: de afwerking van de ringweg R8, de uitbouw van een nieuwe fietswegenstructuur, de vernieuwing van stedelijke arbeiderswijken en de aanleg van een groenblauw park. Tegelijk wordt ingezet op het versterken van de natuurlijke structuur in aansluiting op de Leievallei en op de opwaardering van het kanaal zelf.
Overig nieuws
Hoe participatie het tij keerde voor Kanaal Bossuit-Kortrijk
Lees meer
Wijnegem omarmt zijn nieuwe fietsverbinding over het Albertkanaal
Lees meer
Van energiecrisis naar energiekans: wat bedrijven vandaag al kunnen doen
Lees meer